ལོ་རྒྱུས་དང་ཆོལ་ཁ་ཞེས་པའི་ཐ་སྙད་ཀྱི་བྱུང་རིམ་ལ་རགས་ཙམ་དཔྱད་པ།

རྩོམ་ཡིག་འདི་ཐེངས་ 1411 བཀླགས་འདུག

 

ས་རཱ་མཐོ་སློབ། ཐུབ་བསྟན་རྣམ་རྒྱལ།

<ནང་དོན་གནད་བསྡུས།> དཔྱད་རྩོམ་འདིའི་ནང་ལོ་རྒྱུས་དང་ཆོལ་ཁ་ཞེས་པའི་ཐ་སྙད་གཉིས་ཀྱི་སྒྲ་བཤད་དང་། དེ་གཉིས་ཡིག་ཐོག་ལ་བྱུང་བའི་བརྒྱུད་རིམ་སོགས་གནད་དོན་ཁག་གཅིག་བསྡུས་ཏེ་བྲིས་ཡོད།

<བརྡ་ཆད་གཙོ་བོ།> ལོ་རྒྱུས། བྱུང་རབས། ཆོལ་ཁ།

གླེང་སློང་།

ལོ་རྒྱུས་ཁྲོད་ནས་ཐོན་པའི་གཙོ་ཆེའི་བརྡ་ཆད་ལོ་རྒྱུས་དང་ཆོལ་ཁ་ཞེས་པ་བོད་པ་ཚོས་ཁ་ནས་མཎི་བཞིན་བགྲང་གིན་ཡོད་ནའང། ཐ་སྙད་དེ་གཉིས་ཀྱི་ངོ་གདོང་གི་བརྒྱུད་རིམ་ལ་ཤེས་རྟོགས་ཐུབ་མཁན་ཧ་ཅང་ཉུང་ལ། ལྷག་ཏུ་ད་བར་དེ་གཉིས་སྐོར་ལ་ཆེད་དུ་བྲིས་པའང་དེ་ཙམ་མཐོང་རྒྱུ་མེད་པས། ཁོ་བོས་གཙིགས་ཆེར་བཟུང་སྟེ་དཀའ་ཁག་གྱི་དཔེ་ཀློག་ཁྲོད་ནས་ས་བཅད་ཆེ་བ་གཉིས་དང་། ནང་གསེས་ཁག་འགའ་ལ་ཕྱེ་སྟེ་གང་ཐུབ་ཀྱིས་བྲིས་ཁུལ་བྱས་ཀྱང་། དུས་ཐོག་ལ་ཡིག་ཆ་རག་མིན་དང་། ཡིག་འབྲུའི་ཚད་བཀག་ཅིག་ཀྱང་ཡོད་པས། ཞིབ་ཅིང་ཕྲ་བ་བློ་ཡིད་ཚིམས་པ་ཞིག་ནི་བྱུང་མེད་པ་བཅས་ལགས།

ས་བཅད། ༡ ལོ་རྒྱུས་ཞེས་པའི་ཐ་སྙད་ཀྱི་བྱུང་རིམ་བཤད་པ།

༠༡ ལོ་རྒྱུས་ཞེས་པའི་ཐ་སྙད་ཀྱི་སྒྲ་བཤད་བཤད་པ།

ལོ་རྒྱུས་ཞེས་པའི་ཐ་སྙད་དེར་སྒྲ་བཤད་བྱེད་སྟངས་ལ་གཙོ་ཆེ་རྣམ་པ་གཉིས་ཙམ་མཆིས་ཏེ། གཅིག་གིས་ཡུལ་ངོས་ནས་དང་། གཅིག་གིས་ཡུལ་ཅན་སྟེང་ནས་འགྲེལ་འདུག ལོ་རྒྱུས་ཞེས་པའི་ལོ་དེ་སྐར་རྩིས་གཞུང་ནས་བྱུང་བའི་ཉི་མ་ནས་ཟླ་བ་དང་། ཟླ་བ་ནས་ལོ་ཞེས་པའི་ལོ་དེ་རང་ཡིན་པ་དང་། སྤྱིར་འཛམ་གླིང་ནང་ལོ་ཐོག་མར་(Mesopotamia)ནས་བརྩིས་ཡོད། བོད་ལ་ལོ་རྩིས་ཡོངས་གྲགས་སྤུ་སྡེ་གུང་རྒྱལ་སྐབས་ནས་བྱུང་བ་བཤད། རྒྱུས་ཞེས་པའི་ཡིག་འབྲུ་གཉིས་པ་དེ་དང་པོས་ཕྲེང་བ་སོགས་བསྟར་ལ་བརྒྱུས་པའི་བརྒྱུས་ཀྱི་སྐུལ་ཚིག་ཆ་ནས་གྲུབ་པའི་མིང་དང་། གཉིས་པས་ཡིག་རྩིས་རྣམ་བཤད་ལ་གཏུགས་ཏེ་རྒྱུས་ལོན་བྱོས་ཞེས་ཤེས་རྟོགས་བྱས་པའི་དོན་ལ་འགྲེལ་འདུག  དེ་ཡང་<བོད་ཀྱི་ལོ་རྒྱུས་གླེང་བའི་གཏམ་>ནང་”སྔོན་རྒྱལ་བློན་རྣམས་ཀྱི་ལོ་རེའི་བྱུང་བ་འདས་པའི་མཛད་དོན་དག་གནད་བསྡུས་ཀྱིས་རྟགས་སམ་རི་མོར་བཀོད་པའི་ཁྲམ་ཡིག་སོགས་བསགས་ཏེ་འབྲེང་བུས་སྟར་ལ་བརྒྱུས་ཏེ། ཉར་འཇོག་བྱས་པའི་ལས་ཀྱི་ཆ་ནས་རིམ་གྱིས་ལོ་རིམ་ནང་གི་བྱུང་བ་བརྗོད་པའི་ཐ་སྙད་དུ་ལོ་རྒྱུས་ཞེས་ཐོག་མར་གྲགས་ཤིང་”[1]ཞེས་ཡུལ་གྱི་སྟེང་ནས་སྒྲ་བཤད་བྱས་ཡོད། ས་རཱ་མཐ་སློབ་ཀྱི་སློབ་དཔོན་བློ་གྲོས་དཔལ་བཟང་ལསགས་ཀྱིས་”ལོ་རྒྱུས་ནི་ལོ་ནས་ལོ་ལ་བརྒྱུད་ཡོང་བའི་རྒྱུས་མངའ་ཆེ་བའི་འདས་ཟིན་དོན་རྐྱེན་རྣམས་ལ་སྒྲོ་འདོགས་སྐུར་འདེགས་གང་ཡང་མེད་པའི་སྒོ་ནས་ཅི་བཞིན་དུ་བཀོད་པའི་ཡིག་ཚགས་རྙིང་པའི་རིགས་ལ་ཟེར། སྤྱིར་བཏང་ལོ་རྒྱུས་ལ་ཚང་དགོས་པའི་མ་མཐའི་ཆ་རྐྱེན་བཞི་ནི། ཡུལ། མི་དུས། བྱ་བཞག་རྣམས་སོ་”[2]ཞེས་ཡུལ་ཅན་ཤེས་པའི་སྟེང་ནས་འགྲེལ་ཡོད། འདི་གཉིས་འགྲེལ་སྟངས་དང་རྒྱུ་མཚན་སོགས་གཞན་དང་མི་འདྲ་ལ་ཁས་ལེན་དུ་རུང་བས་ཡིད་འཇོག་བྱས་ཡོད།

༠༢ ལོ་རྒྱུས་ཞེས་པའི་ཐ་སྙད་དེ་ཡིག་ཐོག་ལ་ནམ་ཞིག་ལ་བྱུང་མིན་བཤད་པ།

ལོ་རྒྱུས་ཞེས་པའི་ཐ་སྙད་དེ་ནམ་ཞིག་ནས་ཡིག་ཐོག་ལ་བྱུང་མིན་འཚོལ་དགོས་ན། བོད་ལ་ཡིག་གེ་བྱུང་བ་ནས་ལོ་རྒྱུས་དང་འབྲེལ་བའི་ཡིག་ཆ་ཆ་ཚང་ལ་རྒྱུས་ལོན་བྱ་རྒྱུ་དེ་ཡིན། དེས་ན་བོད་ཙན་པོ་ཚོའི་སྐབས་ཀྱི་ལོ་རྒྱུས་ཡིག་ཆ་གལ་ཆེ་ཤོས་ཏུན་ཧོང་ཡིག་རྙིང་དང་། རྡོ་རིང་དང་དྲིལ་བུའི་ཁ་བྱང་ཁག ལོ་པཎ་ཚོས་གཏན་འབེབས་བྱས་སྒྱུར་གཞི་བྱེ་བྲག་རྟོགས་བྱེད་ཆེ་ཆུང་དང་། སྒྲ་སྦྱོར་བམ་གཉིས་མ་སོགས། དེ་བཞིན་བཙན་པོའི་སྐབས་ཀྱི་ཡིག་ཆ་ཡིན་མིན་རྩོད་གཞི་ཅན་བཀའ་ཆེམས་ཀ་འཁོལ་མ་སྦ་བཞེད་སོགས་ཡིན།  ལོ་རྒྱུས་ཞེས་པའི་ཐ་སྙད་དེ་དུས་རབས་དགུ་བའི་དུས་མགོར་བཞེངས་པའི་རྡོ་རིང་ཞིག་ནང་འཁོད་འདུག <སྟོད་ལུང་མཚུར་ཕུ་དགོན་པར་ཡོད་པའི་རྡོ་རིང་ཡི་གེ་ངོ་བཤུས།(༨༡༥_༨༣༦བར་བརྩིགས་པ་གསལ)>ནང་”ཞང་ཚེས་པོང་སྟག་བཟང་ཉ་སྟོས། སྟོད་ཀྱི་ལྕང་བུར། གཙུག་ལག་ཁང་བརྩྀགས་པའི་ལོ་རྒྱུས། རྡོ་རིངས་ལ་བྲྀ་བར་”[3]ཞེས་དང་། ཡང་རྒྱལ་པོ་སད་ན་ལེགས་ཇོན་སྐབས་གཏན་འབེབས་བྱས་པའི་<བྱེ་བྲག་རྟོགས་བྱེད་ཆེན་པོ་>ནང་”པྲཀྲྀཡཱ། ལོ་རྒྱུས་[4]ཞེས་ཡིག་ཆ་འདི་གཉིས་ལས་ཐ་སྙད་དེ་གཉིས་ཁོ་ན་ལས་ཏུན་ཧོང་ཡིག་རྙིང་དང་གྲིལ་བུའི་ཁ་བྱང་ལས་རྩ་བ་ནས་མི་རག  རྩོད་གཞི་ཅན་གྱི་ཡིག་ཆ་སྲོང་བཙན་བརྩམས་པར་བཤད་པ་<བཀའ་ཆེམས་ཀ་ཁོལ་མ་>ནང་”(ཇོ་བོ་རྗེས་ས་བྱི་༡༠༤༩ལོར་གཏེར་ནས་བཏོན་པ་གསལ།)རྒྱལ་པོ་གྲི་གུང་བཙན་པོ་ལ་སྲས་ཕོ་བོ་གསུམ། ཁོང་རང་གྲོངས་ནས་སྐྱེས་པའི་བླའུ་ཅིག་དང་བཞི་ཡོད་པའི་ལོ་རྒྱུས་ནི་”[5]ཞེས་དང་། ཁྲི་སྲོང་སྐབས་ཀྱི་ཆོས་བློན་<སྦ་བཞེད་ཅེས་བྱ་བ་ལས། སྦ་གསལ་སྣང་གི་བཞེས་པ་བཞུགས།>ནང་”ཆོས་མཁས་པའི་ལོ་རྒྱུས་ཅན་སུ་ཡོད་དམ་”[6]ཞེས་གསལ་བ་ལྟར་ཡིན།

ལོ་རྒྱུས་ཞེས་པའི་ཐ་སྙད་འདི་སྤྱི་ཡོངས་ཀྱི་བོད་བཙན་པོའི་སྐབས་ཡིག་ཆའི་དབང་དུ་བྱས་ན་དུས་རབས་བདུན་པའི་མཇུག་ནས་གྲུབ་པ་དང་། རྩོད་མེད་ཡིག་ཆར་ལྟར་བྱས་ན་དུས་རབས་བརྒྱད་པའི་མཇུག་ཙམ་ནས་ཡིག་ཐོག་ལ་གྲུབ་པར་ཤེས་ཐུབ།  དེ་དུས་ལོ་རྒྱུས་ལ་ལོ་རྒྱུས་ཞེས་པའི་ཐ་སྙད་དེ་སྤྱོད་ཀྱི་ཡོད་མེད་དོགས་པ་དང་། ཡིག་ཆ་ཁག་ལ་གཞིགས་ན་ལོ་རྒྱུས་ཞེས་པའི་ཐ་སྣད་དེ་དང་དོན་གཅིག་ཡིན་མིན་ལ་མ་ལྟོས་པར་ཏུན་ཧོང་ཡིག་རྙིང་མཚོན་པའི་ཡིག་ཆ་ཕལ་ཆེར་བར་གདུང་རབས་ཞེས་པའི་ཐ་སྙད་དེ་མི་ཉུང་བ་ཞིག་ཐོན་འདུག གཉིས་ནས་དེ་སྐབས་ལོ་རྒྱུས་འབྲེལ་བ་ཡོད་ས་དེ་རྒྱ་བློན་དེ་ཚོ་ལས་འབངས་མིར་མེད་པས། དེའི་ཐོག་ནས་གདུང་རབས་ཞེས་པ་དེ་བཀོལ་གྱི་མེད་དམ་སྙམ། ཏུན་ཧོང་ཡིག་རྙིང་།<གཉའ་ཁྲི་བཙན་པོའི་གདུང་ཁུངས་མི་འདྲ་བ་ཁག་གསུམ་གྱི་མ་ཡིག་ངོ་འདྲའི་བྲིས་ཞུས་མཆན་ཅན།>ནང་”བཙན་པོའི་གདུང་རབ་ཀྱྀ་ཁུངས་སྨོས་པའ། གནམ་གུང་གྀ་སྟེང་ན།”[7]ཞེས་དང་། <ཀོང་པོ་དེ་མོ་ས་ཁུལ་གྱི་བྲག་བརྐོས་ཡི་གེ>ནང་”གདུང་རབས་བདུན་གྱྀ་བར་དུ། ཕྱིང་བ་སྒ་རྩེ་ན་བཞུགས་བཞུགས།”[8]ཞེས་སོགས་ལས་ཤེས་ཐུབ།

ད་ནི་ལོ་རྒྱུས་ཞེས་པའི་ཐ་སྙད་འདི་ཇི་ལྟར་གྲུབ་བམ་ཞེ་ན། ཡང་སྐབས་དེ་དུས་བཀའ་གཙིགས་ཀྱི་ཡི་གེ་དེ་ཚོའི་ནང་ལོ་སྒྲུང་ཞེས་པའི་ཐ་སྙད་ཅིག་གསལ་འདུག རྩོད་མེད་ཡིག་ཆའི་དབང་དུ་བྱས་ན་དེ་ནི་ལོ་རྒྱུས་ཞེས་པ་ལས་སྔ་བ་དང་མང་བའང་འཁོད་འདུག <སད་ན་ལེགས་ཀྱི་བཀའ་གཙིགས་ཀྱི་ཡི་གེ>(ཡོས་ལོ་ལ་གཙུགས་ནས་ཆུ་སྟག་སྤྱི་ལོ་༡༤༢༢ལོ་རྡོ་རིང་ནས་ཕབ་བཤུས་བྱས་པ་གསལ་)ནང་”སངས་རྒྱས་ཀྱི་ཆོས་མཛད་པའི་ལོ་སྒྲུང་གི་ཡི་གེར་བྲིས་པ་སྒྲོན་པོའི་ནང་ན་མཆིས་པའི་དཔེ་”[9]ཞེས་ཐོག་མར་ལོ་སྒྲུང་ཞེས་པ་དེ་གྲུབ། རིམ་པས་དེ་ནས་ལོ་རྒྱུས་ཞེས་པར་གྱུར་ཏེ་སྤྱི་ཚོགས་ལ་དར་ཁྱབ་བྱུང་བ་མིན་ནམ་སྙམ།

གཉིས་པ། ལོ་རྒྱུས་ཞེས་པའི་ཐ་སྙད་དེ་ཡིག་ཐོག་ཏུ་འཁོད་པ་ཙམ་མིན་པར། རིམ་པས་སྤྱི་ཚོགས་ཐོག་དར་ཁྱབ་བྱུང་སྟེ་སྤྱི་ལོའི་དུས་རབས་བཅུ་གཅིག་པའི་ནང་བསྟན་བཅོས་མཚན་བྱང་ལའང་ལོ་རྒྱུས་ཞེས་འཁོད་ཐུབ་པ་བྱུང་འདུག དེ་ནི་ཁུ་སྟོན་བརྩོན་འགྲུས་གཡུང་དྲུང་(༡༠༡༡-༡༠༧༥)གིས་ལོ་རྒྱུས་ལོག་གནོན་ཆེན་མོ་ཞེས་པ་དེ་ཐོག་མར་བརྩམས་པ་ནས་འགོ་ཚུགས་ཡོད། ལོ་རྒྱུས་ལོག་གནོན་ཆེན་མོ་ཞེས་པ་ད་ལྟའི་ཆར་བོད་ཕྱི་ནང་གཉིས་ཀར་ལག་སོན་མི་ཐུབ། དེས་ན་དེ་ལྟའི་ཡིག་ཆ་རྙིང་པ་ཞིག་ཡོད་པ་ཤེས་རྟོགས་ཇི་ལྟར་ཐུབ་ཅེ་ན། དེེ་སྐབས་ང་ཚོའི་མིག་ངོར་སྤྱོད་ཐུབ་པའི་གལ་ཆེའི་ཡིག་ཆ་ལྡེའུ་ཆོས་འབྱུང་དང་ཆོས་འབྱུང་མཁས་དགའ་སོགས་ལས་དེ་ནས་ལུང་འདྲེན་མང་དག་ཅིག་བྱས་པ་ལས་ཤེས། ལྡེའུ་ཆོས་འབྱུང་ནང་”དགེ་བཤེས་ཁུ་དང་རྒྱ་ལྷ་པོས་བརྩམས་པ་ལོ་རྒྱུས་ཆེན་པོ་འམ་ལོག་གནོན་ཆེན་པོ། གསང་བ་ཡང་ཆུང་ནི་གཤིན་བང་སོ་བཏབ་པའི་རབས་ཡིན་པས་ཕྱེད་དུ་འཇོགས་པ་ལགས་སོ་”[10]ཞེས་སོགས་པས་སོ།

༠༣ ལོ་རྒྱུས་ཞེས་པའི་ཐ་སྙད་དེའི་སྐད་དོད་(history)ཞེས་པའི་བྱུང་རིམ་བཤད་པ།

དེ་ཡང་ནུབ་ཕྱོགས་པའི་དབྱིན་ཡིག་(History)གཙོ་བྱས་པའི་ལ་ཁྲན།(Storia)དང་།     ཧྥྲིནཆི།(Histoire)    འཇར་མན།(Geschite)སོགས་ཀྱི་ཡི་གེའི་ཁྲོད་དུ་བྱུང་བའི་ལོ་རྒྱུས་ཞེས་པའི་ཆེད་སྤྱོད་ཀྱི་ཐ་སྙད་འདི་ཚོའི་ཐོག་མའི་འབྱུང་ཁུངས་ནི། གྷི་རེ་སིའི་ཡི་གེ་(IOTOPIA)ཞེས་པ་འདི་ཡིན་ལ། འདིའི་བསྟན་དོན་ནི་བརྟག་དཔྱད་དང་། ཞིབ་འཇུག བརྩད་གཅོད། ཤེས་ཡོན་སོགས་ཀྱི་དོན་ལ་འཇུག་ཅིང་། ཆེད་སྤྱོད་ཀྱི་ཐ་སྙད་འདིའི་བརྡ་དོན་ཡོངས་རྫོགས་ཐོག་མར་གསར་བཏོད་དང་གཏན་ལ་འབེབས་མཁན་ནི། སེད་སི་རོ་ ( Cicero106-43 BC) ཡིས་ལོ་རྒྱུས་ཀྱི་ཡབ་ཆེན་(Poter histore /father of history) ཞེས་བསྔགས་བརྗོད་གནང་སའི་ཧེ་རའ་སྒྲོ་ཁྲོ་སི་(herodotus c 484 -425 BC) ཡིན།  ཁོང་གིས་གྷི་རེ་སི་དང་ཕུར་ཞི་ཡ་འི་བར་ཀྱི་ལོ་ངོ་བཞི་བཅུ་ལྷག་རིང་གི་དྲག་པོའི་གཡུལ་འཁྲུག་རིང་པོ་(c492-449) བརྗོད་སྙིང་བྱས་པའི་ལོ་རྒྱུས་ཀྱི་ཆེད་རྩོམ་གྲགས་ཅན་ཏེ་“ལོ་རྒྱུས” ཞེས་པའི་བསྟན་བཅོས་ཀྱི་མཚན་བྱང་ལས་བྱུང་བ་དེ་ཡིན། (ཆོས་ལུགས་ཀྱི་དད་པ་གཙོ་བོར་བྱས་ནས་བྲིས་པའི་ལོ་རྒྱུས་ནི་ཧོ་མོར་གྱི་ལོ་རྒྱུས་སྙན་རྩོམ་ལྟ་བུ་དང་། ལྷ་སྒྲུང་ཀྱི་ཡིད་ཆེས་གཙོ་བོར་བྱས་ནས་བྲིས་པའི་ལོ་རྒྱུས་ནི་ཧིསིཨོ་ཋིས་ལྷ་རིས་གདུང་མཛོད་ཆེན་མོ་ལྟ་བུ་ཡིན། འོན་ཀྱང་། ཧེ་རའ་སྒྲོ་ཁྲོ་སིས་མིའི་བྱ་བཞག་ལ་བརྟག་དཔྱད་དང་དང་ཞིབ་འཇུག་བྱས་ནས་བྲིས་ཤིང་། དེ་ལ་ལོ་རྒྱུས་ཞེས་བཤད། (ཧོ་མོར་གྱི་ལོ་རྒྱུས་ཀྱི་སྙན་རྩོམ་རིང་མོའི་བརྗོད་བྱ་ནི་གྷི་རེ་སི་དང་ཕུར་གྱི་དམག་འཁྲུག་དང་། ལྷ་རིས་གདུང་མཛོད་ཀྱི་བརྗོད་བྱ་ནི་གྷི་རེ་སི་དང་པུར་ཞི་ཡའི་དབར་གྱི་དམག་འཁྲུག་ཡིན) ཡིན་ནའང་། སྤྱིར་ཧི་རོའོ་སྒྲོ་ཁྲོ་སི་ལ་ལོ་རྒྱུས་ཀྱིི་ཡབ་ཆེན་ཞེས་ཞེས་བསྔགས་བརྗོད་བྱེད་བཞིན་ཡོད་ན་ཡང་། ཁོང་གི་ལོ་རྒྱུས་ཀྱི་བྱིངས་ཁོག་ལ་དངོས་བྱུང་གི་རྣམ་པ་ཤུགས་ཆེ་ན་ཡང་། སྐབས་སྐབས་སུ་དངོས་རྫུན་མཉམ་བསྲེས་ཀྱི་བྱ་བཞག་ལ་གསལ་ཁ་མ་བྱུང་བ་ཡང་མང་ཙམ་སྣང་སྟབས། ཁོང་གི་ལོ་ཉི་ཤུའི་རྗེས་སུ་བྱོན་པའི་ཐི་སེ་སྒྲད་སྒྲེ་སི་(Ooaoians / Thecy dides  460-400 BC) ཡི་<<ཕེ་ལོ་ཕོ་ནི་སོ་ཡི་གཡུལ་འགྱེད་ཀྱི་ལོ་རྒྱུས།>> (history of peloponnession war 431-404BC) ཞེས་པ་ལས། ནང་དོན་ནི། (Sparta དང་Athens)གཉིས་ཀྱི་དམག་འཁྲུག་སྐོར་ཡིན། དོན་གྱི་བྱུང་རིམ་ལ་ར་སྤྲོད་དང་། ཁུངས་སྐྱེལ། དབྱེ་ཞིབ། མཐའ་དཔྱོད་སོགས་ངེས་ཅན་ཞིག་བྱས་སྟབས། ནུབ་ཕྱོགས་པའི་ཡིད་རྟོན་རུང་བའི་ལོ་རྒྱུས་ཀྱི་ཆེས་ཐོག་མ་ལ་འདི་འཇོག་པ་ལས་ཧེ་རའ་སྒྲོ་ཁྲོ་སིའི་<<ལོ་རྒྱུས་>>མི་འཇོག་གོ ། གཞན་ཡང་སྤྱི་ལོ་སྔོན་གྱི་དུས་རབས་གཉིས་པའི་ནང་དུ་བྱོན་པའི་ལོ་རྒྱུས་རིག་པའི་མཁས་དབང་ཕོད་ལེ་སྦེ་ཡོ་སི་(Polybius c.200-118 BC)  ཡི་<རོ་མ་བཙན་བྱུང་རིམ་གྱི་ལོ་རྒྱུས།>(<<The history Of Rise of Roman Empire>>243-218 BC) ལས། ལོ་ངོ་བདུན་ཅུ་རོ་མ་བཙན་རྒྱལ་ཉེ་འཁོར་གྱི་ས་དབུས་རྒྱ་མཚོའི་འགྲམ་རྒྱུད་ཀྱི་རྒྱལ་ཁབ་དང་མི་རིགས་ཚོའི་ལོ་རྒྱུས་ཞིབ་རྒྱས་སུ་བཀོད་ཡོད་སྟབས། དེ་ནི་འཛམ་གླིང་སྤྱི་བཤད་ཀྱི་ལོ་རྒྱུས་ཆེས་ཐོག་མ་དེ་ཡིན་ཞེས་གྲགས།  དབྱིན་སྐད་(History)ཞེས་པ་ཡིག་ཐོག་ལ་དུས་རབས་བཅུ་གཅིག་པའི་མཇུག་ནས་བྱུང་བ་དང་། དངོས་སུ་བེད་སྤྱོད་དུས་རབས་བཅུ་གསུམ་པ་ནས་བྱས་འདུག ཡོངས་ཁྱབ་ལོ་རྒྱུས་ལ་བཀོལ་སྤྱོད་དུས་རབས་བཅུ་བཞི་བ་ནས་མ་གཏོགས་བྱུང་མེད་པ་གསལ། ཡིག་ཁུངས་”[11]

(སུམ་པ་ཡེ་ཤེས་དཔལ་འབྱོར་གྱི་<<འཛམ་གླིང་སྤྱི་བཤད>> ཅེས་པ་དེ་བོད་མིས་འཛམ་གླིང་སྤྱིའི་སྐོར་བྲིས་པ་ཐོག་མ་ཡིན། བཙན་པོ་ནམ་མོ་ཧན་གྱི་<<འཛམ་གླིང་རྒྱས་བཤད།>> འཛམ་གླིང་སྐོར་རྒྱས་པར་བཤད་པ་ཐོག་མ་ཡིན།)

 

༠༤ ལོ་རྒྱུས་དང་དེ་ལྟ་བུ་བྱུང་གཉིས་ཀྱི་བཞེད་ཚུལ་བཤད་པ།

ཐ་སྙད་དེ་གཉིས་ལ་གླེང་སློང་ཡོང་གཞི་ལེགས་སྦྱར་ཨིཏིཧཱས་དང་དབྱིན་སྐད་(history)ཞེས་པར་ངེས་ཚིག་འདྲེན་རྒྱུ་ཡོད་མེད་ཐོག་ནས་བྱུང་འདུག བྱུང་རབས་བརྗོད་མཁན་མཁས་དབང་ཟམ་གདོང་རིན་པོ་ཆེ་དང་། ཐུབ་བསྟན་མཆོག་གྲུབ། བར་ཞི་སོགས་ཁག་ཅིག་གིས་བོད་པའི་ཐ་སྙད་ཆུང་ཆུང་ཞིག་ཡིན་རུང་ཁུངས་ལྡན་དང་དེའང་ལེགས་སྦྱར་ཁུངས་གཏུགས་ཏེ་ངེས་ཚིག་འདྲེན་རྒྱུ་ཡོད་དགོས་པར་དགོངས་ནས་ལོ་རྒྱུས་ཞེས་པ་ལེགས་སྦྱར་ཨིཏིཧཱས་ལ་ངེས་ཚིག་ཏག་ཏག་འདྲེན་ཐུབ་མིན་གྱིས་དེ་ལ་དེ་ལྟ་བུ་བྱུང་ངམ་བྱུང་རབས་ཞེས་བརྗོད་ན་ལེགས་ཚུལ་གསུངས་འདུག་སྙམ། བྱུང་རབས་ཞེས་པ་སྤྱི་ལོའི་དུས་རབས་བརྒྱད་མཇུག་ཙམ་ནས་བོད་སྐད་ལ་བྱུང་ཡོད། <བྱེ་བྲག་རྟོགས་བྱེད་ཆེན་མོ་>ནང་”ཨིཏིབྲྀཏྟཀམ། དེ་ལྟ་བུ་བྱུང་[12]ཞེས་གསལ།

<འཕགས་པའི་ཡུལ་གྱི་བྱུང་བ་བརྗོད་པ་>ནང་”བྱུང་རབས་ལ་རྒྱ་གར་སྐད་དུ་ཨིཏིཧཱས་ཞེས་བྱ་ཞིང་། འདི་ནི་ཨིཏིབྲྀཏཀ་ཞེས་པ་ལས་བྱུང་བ་ཡིན། ཨིཏི་ནི་དེ་ལྟར་དང་། བྲྀཏཀ་ནི་བྱུང་བ་ཞེས་པ་ཡིན་ལ། ཨིཏིཧཱས་ཞེས་པའི་དོན་ཡང་དེ་ག་རང་ཡིན། ཨིཏི་དང་ཧཱས་བསྡོམས་པས་དེ་ལྟར་བྱུང་བ་ཞེས་པ་ཡིན།”[13]ཞེས་ཐ་སྙད་དེའི་ངེས་ཚིག་འགྲུབ་སྟངས་དང་།   <བོད་ཀྱི་ལོ་རྒྱུས་བགྲོ་གླེང་>ནང་”(བཀའ་བློན་ཁྲི་བ་མཁས་དབང་ཟམ་གདོང་རིན་པོ་ཆེའི་དཔྱད་ཞིབ་གསུང་བཤད། གསུང་ལོ་༢༠༠༦།༡༡།༣༠)ལོ་རྒྱུས་ཀྱི་ཆེད་དུ་བེད་སྤྱོད་བྱས་པའི་ཚིག་དེ་ཚོའང་གང་བྱུང་གི་བརྡ་ཆད་ཅིག་རྗེས་སུ་གཏིང་ཚུགས་པར་གྱུར་པ། དཔེར་ན། ད་ལྟ་ང་ཚོས་རྒྱུན་དུ་བེད་སྤྱོད་བྱེད་བཞིན་པའི་ལོ་རྒྱུས་ཞེས་པའི་ཚིག་དེ་ངེས་ཚིག་གི་བཤད་པའི་དབང་དུ་བྱས་ན་དེང་སྐབས་དབྱིན་སྐད་ལ་ཧིས་ཀྲི་རི་(history)དང་། རྒྱ་གར་གྱི་སྐད་ལ་ཨི་ཏི་ཧཱས་ཟེར་བ་གཉིས་ཀའི་འབྲུ་དོན་མེད་པ་མ་ཟད། དབྱིན་སྐད་ལ་ཀོ་རོ་ནོ་ལོ་ཇི་(Chronology)ཟེར་བའི་ཚིག་དང་དོན་ཉེར་བ་ཡོད།”[14]ཞེས་ཁོང་རང་གིས་ལོརྒྱུས་ཞེས་པའི་ཐ་སྙད་དེ་ཁུངས་ལྡན་ཞིག་མིན་པ་དང་། དེའང་དབྱིན་ཧིན་གཉིས་ཀར་ངེས་ཚིག་འདྲེན་རྒྱུ་མེད་ཚུལ་གསུངས་འདུག ཁོ་ཚོའི་དགོངས་གཞི་ནི་སངས་རྒྱས་ཤཱཀྱ་ཐུབ་པའི་བཀའ་གསུང་རབ་ཡན་ལག་བཅུ་གཉིས་སུ་ཕྱེ་སྐབས་རྟོགས་བརྗོད་ཀྱི་སྡེ་དང་། སྐྱེས་རབས་ཀྱི་སྡེ། གླེང་གཞིའི་སྡེ། དེ་ལྟ་བུ་བྱུང་བའི་སྡེ་ཞེས་དེ་བྱུང་གི་སྡེ་དེ་རྟོགས་བརྗོད་སོགས་ལས་ལོགས་སུ་བཀར་ནས་ལོ་རྒྱུས་སྡེ་ཚན་ཞིག་ཕྱེ་ཡོད་པ་དང་། རྒྱ་གར་གནའ་དེང་གཉིས་ཀར་བརྗོད་བྱ་རྒྱ་ཆེ་ཆུང་ཟབ་ལོད་ཁྱད་པར་ལས་ལོ་རྒྱུས་ཆེད་བརྗོད་ཐ་སྙད་ལ་ཨིཏིཧཱས་ཞེས་པ་རང་བེད་སྤྱོད་བྱེད་ཀྱིན་ཡོད་པ་དང་། སྔར་ཨིཏིཧཱས་ཞེས་ནང་བསྟན་གྱི་བྱུང་བ་དང་། དེང་སྐབས་འཇིག་རྟེན་གྱི་བྱུང་བ་དེའང་ཁུངས་དང་རྒྱུ་མཚན་ལྡན་དགོས་པ། དེའི་ཐོག་ནས་བོད་སྐད་ལའང་བྱུང་རབས་ཞེས་བརྗོད་ན་ལེགས་ཚུལ་གསུངས་གདུག <བོད་ཀྱི་ལོ་རྒྱུས་བགྲོ་གླེང་>ནང་”དེ་ལྟ་བུ་བྱུང་བ་ཞེས་པའི་སྐད་དོད་ཨིཏིཧཱས་ཞེས་པ་དེ་རྒྱ་གར་གྱི་ལེགས་སྦྱར་དང་ཕལ་སྐད་གཉིས་ཀརའི་ནང་བྱུང་རབས་སམ། ལོ་རྒྱུས་ལ་གོ་བའི་ཚིག་རང་ཡིན་པས་སྲོལ་རྒྱུན་རིག་གནས་ཀྱི་ནང་དེ་བྱུང་གི་རིག་གནས་མེད་པ་མ་རེད་”[15]ཞེས་དང་།  <རྒྱ་གར་འཕགས་པའི་ཡུལ་གྱི་བྱུང་བ་བརྗོད་པ་>ནང་”ཨིཏིཧཱས ཞེས་བརྗོད་པ་དེ་ལོཙཱ་ཚོས་བོད་སྐད་དུ་ དེ་ལྟར་བྱུང་བ་ཞེས་བསྒྱུར་ཡོད་པ་ཡིན། ལེགས་སྦྱར་གྱི་སྐད་དུ་ཡོད་པའི་སྔོན་གྱི་ཚི་དེ་ག་རང་དེང་དུས་རྒྱ་གར་གྱི་སྐད་དུ་རང་སོར་གནས་ཡོད་ཀྱང་། རང་རེ་བོད་སྐད་དུ། དེ་ལྟར་བྱུང་བ་ཞེས་པའི་ཚིག་དེ་བསྟན་བཅོས་ཙམ་ལས་འཆར་ཅན་བེད་སྤྱོད་མི་བྱེད་ཞེས་དང་ དབྱིན་སྐད་དུ་(history)ཞེས་པ་དང་། ལེགས་སྦྱར་སྐད་དུ་ ཨིཏིཧཱས ཞེས་པ་གཉིས་དོན་གཅིག་ཡིན་ཞིང་། དེ་ལ་བོད་སྐད་དུ་ དེ་ལྟར་བྱུང་བ་ ཞེས་བརྗོད་ན་རབ་དང་། དེ་མིན་བྱུང་རབས་ཞེས་བརྗོད་ཆོག་པར་གོ་དགོས།”[16]ཞེས་བྱུང་རབས་འདོད་མཁན་ཚོའི་བཞེད་པ་དེ་ཡིན།

ལོ་རྒྱུས་ལས་བྱུང་རབས་འདོད་ན་མི་འགྲིག་ཚུལ་ཨམྱེས་རྨ་ཆེན་གྱི་ཇོ་སྲས་བཀྲ་ཤིས་ཚེ་རིང་ལགས་ཀྱིས་གསུངས་པ་ཙམ་ལས། མི་ཐད་པའི་རྒྱུ་མཚན་གསལ་ཁ་གང་ཡང་བརྗོད་མེད། <མཇུག་བསྡུའི་མཚམས་སྦྱོར་སྙན་སྒྲོན་སྣང་བ་དཀར་པོ་ཞེས་བྱ་བ་བཞུགས་ལགས།>ནང་”སྔ་རབས་པ་དང་ད་ལྟའི་བོད་པ་ཁག་ཅིག་འགུལ་ཙམ་དང་། ཁ་ལྡང་ཙམ། མིག་ཕྱེ་ཙམ་བྱས་པ་ལའང་ཆུ་འགོ་གངས་ཐུག་ཁུངས་རྒྱ་ཀར་ལ་བཏུགས་མཁན་རིགས་ཀྱིས་བོད་ཀྱི་རྒྱལ་རབས་ལོ་རྒྱུས་ཀྱང་གསུང་རབས་ཡན་ལག་བཅུ་གཉིས་ཀྱི་དེ་ལྟ་བུ་བྱུང་བའི་སྡེ་ནང་འཇོག་ཐབས་ཨུ་ནན་བྱེད་སྲིད། ང་ཚོའི་མེས་པོ་གོང་མ་ཚོས་སྤུ་རྒྱལ་བོད་རྒྱལ་རབས་འཆད་དུས་གོང་ན་རྗེའི་གདུངས་རབས་དང་། འོག་ན་འབངས་ཀྱི་མི་རབས། སྟོང་སྡེ་སྲིད་པའི་ཆགས་རབས་ཞེས་འགྲེལ་རྒྱུ་ཡོད་”[17]ཞེས་ཁོང་རང་གི་དགོངས་པ་བོད་པ་རང་གི་ཐུན་མིན་གྱི་ལོ་རྒྱུས་བརྡ་ཆད་དེ་སྤྱོད་པ་ལས་ཡོད་ཚད་རྒྱ་གར་གཏུག་མི་དགོས་པ་གསུངགིན་མེད་དམ་སྙམ།

ཡང་ལོ་རྒྱུས་སྨྲ་བའི་མཁས་དབང་ཚེ་རིང་ཤཱཀྱ་ལགས་ཀྱིས་དབྱིན་སྐད་(history)ཞེས་པར་བོད་སྐད་ལ་ལོ་རྒྱུས་ཞེས་བརྗོད་ན་ལེགས་ཚུལ་ནན་གསུངས་བྱེད་ཀྱི་འདུག དབྱི་སྐད་(history)ཞེས་པའི་ལོ་རྒྱུས་ཀྱི་བྱ་བ་གང་བྱེད་ཐུབ་པ་དེ་བོད་སྐད་ཀྱི་ལོ་རྒྱུས་ཞེས་པས་ཀྱང་དེ་མཚུངས་བྱེད་ཐུབ་པ་དང་། དེ་བཞིན་དབྱིན་སྐད་(history)ཞེས་པར་བྱུང་རབས་ཞེས་བསྒྱུར་ན། དབྱིན་སྐད་(evolution)ཞེས་པར་བོད་སྐད་ལ་ག་རེ་དགོས་བསྒྱུར་དགོས་མིན་དང་། དབྱིན་སྐད་(history) དང་(evolution)གཉིས་ཀྱི་ཁྱད་པར་ནི་(history)ཞེས་པར་རང་དབང་ཡོད་པ། དེ་ནི་མིས་ཕར་གཞི་གཅིག་ལ་མ་བཟོས་བར་དུ་ལོ་རྒྱུས་Historyརང་བཞིན་གྱིས་མི་གྲུབ་པ། དཔེར་ན། སློབ་གྲྭ་ཞིག་ལ་ལོ་རྒྱུས་སྨྲ་བས་ལོ་རྒྱུས་མ་བྲིས་བར་དུ་ལོ་རྒྱུས་མི་གྲུབ་པ་དང་། (evolution)ཞེས་པ་མིས་བཀག་སྡོམ་བྱེད་མི་ཐུབ་པར་རང་བཞིན་གྱི་འགྱུར་འགྲོ་བ། དཔེར་ན། སྤྱི་ཚོགས་འགྱུར་བ་ལྟ་བུ། གཉིས་ནས(Evolution)ཞེས་ལོ་ས་ཡ་སྔོན་བྱུང་བ་དང་། (History)ལོ་སྟོང་ཕྲག་གོང་ནས་བྱུང་བའི་ཁྱད་པར་གསུངས།

ས་བཅད། ༢ ཆོལ་ཁ་ཞེས་པའི་ཐ་སྙད་ཀྱི་བྱུང་རིམ་བཤད་པ།

༠༡ ཆོལ་ཁ་ཞེས་པའི་ཐ་སྙད་ཀྱི་སྒྲ་བཤད་བཤད་པ།

ཐ་སྙད་དེར་བྲི་སྲོལ་ཆ་ནས་དག་ཆ་ཕྱོགས་ཁ་དང་ཆོལ་ཁ་ཞེས་མི་འདྲ་བ་གཉིས་ཡོད། ཕྱོགས་ཁ་ཞེས་པ་ས་སྐྱའི་གདུང་རབས་ངོ་མཚར་བང་མཛོད་དང་། དེ་མིན་གྱི་ཡིག་ཆ་ཁག་ལས་ཆོལ་ཁ་ཞེས་གསལ། ཕྱོགས་ཁའམ་ཆོལ་ཁ་ཞེས་པའི་སྒྲ་བཤད་ལ་ཕལ་ཆེ་བས་ཚོགས་ཁག་གམ། སྡེ་ཁག འབྱུང་ཁུངས་སོགས་འཁོད་འདུག<བོད་ཀྱི་སྲིད་དོན་རྒྱལ་རབས་>ནང་”ཆོལ་ཁའམ། བོད་སྐད་ཀྱི་དབང་དུ་བྱས་ན་འབྱུང་ཁུངས་གསུམ་ཡོད། ཅེས་གསུང་འདུག”[18]ཞེས་འབྱུང་ཁུངས་ལ་ངོས་འཛིན་པ་དང་། <བོད་རྒྱ་ཚིག་མཛོདཆེན་མོ་>ནང་”ཆོལ་ཁ། འབྱུང་ཁུངས་སམ་དར་སའི་གནས། རྟའི་ཆོལ་ཁ།     ཚོ་ཁག་གམ་སྡེ་ཁག”[19]ཅེས་དང་།<བོད་ཀྱི་ལོ་རྒྱུས་གླེང་བའི་གཏམ་>ནང་”ཆོལ་ཁ་ཞེས་སྦྱར་བ་ནི་ཚོགས་ཁག་གཅིག་གམ་སྡེ་ཁག་གཅིག་གི་མིང་ཡིན་ལ་”[20]ཞེས་ཡིག་ཆ་འདི་གཉིས་ནང་ཚོགས་ཁག་དང་སྡེ་ཁག་ལ་གོ་བ་བཤད་འདུག དེས་ན་ཆོལ་ཁ་ཞེས་པ་དབུས་གཙང་ཚོགས་ཁག་དང་། མདོ་སྟོད་ཚོགས་ཁག་གམ སྡེ་ཁག་ལྟ་བུ་དང་། འབྱུང་ཁུངས་ཞེས་པ་སྔར་སྲིད་འབྱོར་རིག་གསུམ་གྱི་འབྱུང་ཁུངས་སམ། དབུས་གཙང་ཆོས་ཀྱི་འབྱུང་ཁུངས། མདོ་སྟོད་མིའི་འབྱུང་ཁུངས། མདོ་སྨད་རྟའི་འབྱུང་ཁུངས་སོགས་ཚ་བ་མདའ་སྨྱུག་འགྲེལ་ཡོད།

ཡང་དབྱིན་ཡིག་ཐོག་ཆོལ་ཁ་ཞེས་པ་བོད་པས་འབྲི་སྟངས་དང་། ཕྱི་རྒྱལ་བས་འབྲི་སྟངས་ལ་མི་འདྲ་བ་འདུག <Tibet Nation>ནང་”three districts of Tibet”[21](བོད་ཀྱི་རྫོང་ཁག་གསུམ།)དང་། <tibet A history>ནང་”three regions of Tibet”[22](བོད་ཀྱི་ཡུལ་སྡེ་གསུམ།)ཞེས་དེ་ལྟར་བྲིས་ན་གྲོང་སྡེ་དང་རྫོང་ལྟ་བུ་ལས་མི་གོ་བས་མི་འགྲིགས་པ་དང་། <Travellers to Tibet>ནང་”Province of Tibet”[23](བོད་ཀྱི་ཞིང་ཆེན་)བོད་པ་ཚོའི་ངོས་ནས་(province)ཞེས་པ་འབྲི་བཞིན་ཡོད། ཐ་སྙད་དེ་ཆོལ་ཁར་གོ་ན་ལས་ད་ལྟའི་བོད་ནང་སྤྱོད་བཞིན་པའི་ཞིང་ཆེན་ལ་གོ་ན་ས་ཆའི་རྒྱ་ཁྱོན་སོགས་གང་གི་ཆ་ནས་ནོར་ཡོད།།

 ༠༢ ཆོལ་ཁ་ཞེས་པའི་ཐ་སྙད་ཡིག་ཐོག་ལ་ནམ་ཞིག་ནས་བྱུང་མིན་བཤད་པ།

ཆོལ་ཁ་ཞེས་པའི་ཐ་སྙད་ཡིག་ཐོག་ལ་ནམ་ཞིག་ནས་བྱུང་མིན་འཚོལ་བར་ལོ་རྒྱུས་དང་འབྲེལ་ཡིག་ཆ་ཁག་ལ་ལྟ་དགོས་བས། བོད་བཙན་པོའི་སྐབས་ནས་བྱུང་བའི་ཏུན་ཧོང་ཡིག་རྙིང་མཚོན་པའི་ལོ་རྒྱུས་ཡིག་ཆ་ཁག་ལས་ཆོལ་ཁ་ཞེས་པ་རྩ་བ་ནས་མི་རྙེད། དེས་ན་དེ་དུས་ས་གནས་དེ་ཚོར་ཐ་སྙད་ཅི་ཞིག་སྤྱད་ཡོད་དམ་ཞེ་ན། <ཏུང་ཧོང་གཏེར་ཡིག་>ནང”རྒྱལ་པོ་འདྀའི་རིང་ལ། ཁྱུང་པོ་སྤུངས་སད་ཀྱིས་”གཙང་”བོད་ཀྱི་རྗེ་བོ་མར་མུན་མགོ་བཆད་”[24]ཞེས་དང་། ཡང་”མདོ་སྨད་”གྱྀ་མདུན་མ་རག་ཏགྀ་ཉམ་པུར་འདུས་”[25]ཞེས་དང།   <ཁྲི་གཙུག་ལྡེ་བཙན་སྐབས།>“དབྱར་མོ་ཐར་ཁྲོམ་ཆེན་པོའྀ་ཁམས་ནས། ཡོན་དུ་དབུལ་བའ། “དབུས་”ཀྱི་ཁམས་ཆེན་པོ་”མདོ་གམས་”གྱྀ་དབང་པོ་”[26]ཞེས་གསལ་བ་ལྟར་ན། བོད་བཙན་པོ་ཚོའི་སྐབས་ནས་དབུས་དང་། གཙང་། ཁམས། མདོ་སྨད་སོགས་བཀོལ་པ་ལས་ཆོལ་ཁའི་ཐ་སྙད་མེད་པ་ཤེས་ཐུབ།

དེ་བཞིན་བོད་སིལ་བུའི་དུས་ལ་<ལྡེའུ་ཆོས་འབྱུང་>ནང་”ཁམས་གསུམ་ཆོས་གསུམ་ནི། སྟོད་ཁམས་གསུམ། སྨད་ཁམས་གསུམ། དབུས་ཁམས་གསུམ་མོ། ཡང་ན་མདོ་ཁམས། བོད་ཁམས། ཙོང་ཁམས་སོ།”[27]ཞེས་དང་།  <ཆོས་འབྱུང་མཁས་པའི་དགའ་སྟོན་>ནང་”སྟོད་མངའ་རིས་བསྐོས་གསུམ་རྫིང་གི་ཚུལ།། བར་དབུས་གཙང་རུ་བཞི་ཡུར་བ་འདྲ།། སྨད་མདོ་ཁམས་སྒང་གསུམ་ཞིང་ལྟ་བུ་”[28]ཞེས་དེ་དུས་་ཀྱང་མདོ་ཁམས་དང་། བོད་ཁམས། ཙོང་ཁམས་ཞེས་སོགས་ལས་ཆོལ་ཁའི་ཐ་སྙད་གསལ་མེད།

ས་སྐྱའི་སྐབས་ནས་བྱུང་བའི་ཡིག་ཆ་གལ་ཆེན་ཤོས་<གདུང་རབས་ངོ་མཚར་བང་མཛོད་>ནང”བོད་ཕྱོགས་ཁ་གསུམ་གྱི་བནྡེ་དང་། མི་སྡེ་སོགས་”[29]ཞེས་ཕྱོགས་ཁ་ཞེས་པ་གསལ་ཡོད། <སི་ཏུའི་བཀའ་ཆེམས་མཐོང་བ་དོན་ལྡན་>ནང་”བོད་ཆོལ་ཁ་གསུམ་པོ་འདི་ས་སྐྱ་པ་བདག་པར་འདུག”[30]ཅེས་འདིའི་ནང་ཆོལ་ཁ་ཞེས་པ་དངོས་སུ་གསལ་འདུག ཕྱོགས་ཁ་ཞེས་པ་ཡིག་ཐོག་ལ་ཐོག་མར་གདུང་རབས་ངོ་མཚར་བང་མཛོད་དང་། ཆོལ་ཁ་ཞེས་པ་སི་ཏུའི་བཀའ་ཆེམས་ནང་འཁོད་ཡོད། དེ་ནས་ཕྱིས་ཀྱི་ཡིག་ཆ་ཕལ་ཆེ་བར་ཆོལ་ཁ་ཞེས་རིམ་གྱིས་བྲི་སྲོལ་བྱུང་འདུག དེ་མིན་དེ་དུས་བྲིས་པའི་ལོ་རྒྱུས་ཀྱི་ཡིག་ཆ་རྒྱལ་རབས་གསལ་བའི་མེ་ལོང་དང་། ཚལ་བའི་དེབ་དམར། བུ་སྟོན་ཆོས་འབྱུང་སོགས་ཚང་མར་ཐ་སྙད་དེ་དག་ཟུར་ཙམ་ཡང་གསལ་མེད།

༠༣ ཆོལ་ཁ་ཞེས་པའི་ཐ་སྙད་དེ་གཞན་སྐད་ཡིན་ཚུལ་ཇི་ལྟར་བཤད་པ།

ཆོལ་ཁ་ཞེས་པའི་ཐ་སྙད་དེ་ལོ་རྒྱུས་སྨྲ་བ་འགས་སོག་སྐད་ཡིན་ཚུལ་བཤད་པ་རིམ་གྱིས་བཀོད་ན། <སྲིད་དོན་རྒྱལ་རབས་>ནང་”ཆོལ་ཁ་ཟེར་བ་ནི་སོག་སྐད་ཡིན་ནམ། རྗེ་དྷ་རྨ་བྷ་དྲའི་རྣམ་ཐར་ཞྭ་སེར་བསྟན་པའི་མཛེས་རྒྱན་གྱི་ཤོག་གྲངས་༡༤_བ_༣བར་ཆོལ་ཁའམ། བོད་སྐད་ཀྱི་དབང་དུ་བྱས་ན་འབྱུང་ཁུངས་གསུམ་ཡོད། ཅེས་གསུང་འདུག”[31]ཅེས་གསལ་ཡང་། ཁོང་རང་གི་ཡིག་ཁུངས་དེ་ད་ལྟའི་ཆར་མི་རག་པས་ཁ་མཚོན་གཅོད་མ་ཐུབ། ཁོང་རང་གིས་ཀྱང་ཚོད་དཔག་ཙམ་ལས་ཐག་གཅོད་བྱས་མེད། <བོད་ཀྱི་ལོ་རྒྱུས་གླེང་བའི་གཏམ་>ནང་”ཆོལ་ཁ་ཞེས་སྦྱར་བ་ནི་ཚོགས་ཁག་གཅིག་གམ་སྡེ་ཁག་གཅིག་གི་མིང་ཡིན་ལ་དོན་དུ་སོག་སྐད་ཀྱི་ལམ་ཞེས་པའི་སྒྲ་སྟེ་བོད་ཡུལ་གྱི་ས་ཁུལ་ཆེན་པོ་ཁག་གསུམ་ལ་རྒྱ་སྐད་དུ་ལམ་གསུམ་ཟེར་ཞིང་”[32]ཞེས་ཁོ་ཚོས་གང་གསུངས་པ་དག་སྤྱི་ལོའི་དུས་རབས་བཅོ་ལྔ་བའི་ནང་སྟག་ཚང་རྫོང་པ་དཔལ་འབྱོར་བཟང་པོས་བྲིས་པའི་རྒྱ་བོད་ཡིག་ཚང་ཆེན་མོར་གཞི་བཅོལ་བ་མིན་ནམ་སྙམ། <རྒྱ་བོད་ཡིག་ཚང་ཆེན་མོ་>ནང་”ཆོལ་ཁ་ཞེས་པ་དང་། ཧོར་རྒྱལ་པོས། བླ་མ་ལ། དབང་ཡོན་ཕུལ་བའི། མདོ་སྟོད་སྨད། དབུས་གཙང་དང་བཅས་པ་ལ། མིང་བཏགས་པར་འདུག རྒྱ་ཧོར་གྱི་ཡུལ་ན། ཞིང་དང་། ཁྲི་སྟོང་ལ་སོགས་མ་གཏོགས། ཆོལ་ཁའི་མིང་གི་བརྗོད་བྱ་མེད་ཟེར་རོ། ཞིང་དུ་ལོངས་ནས། ཞིང་གི་མི་དཔོན་ཆེན་པོ་ཟེར་”[33]ཞེས་པ་ལྟར་ན། རྒྱ་སོག་ཡུལ་གྲུར་ཞིང་ལོངས་ཡོད་པས། ཞིང་དང་ཁྲི་སྐོར་སོགས་ཀྱི་ཐ་སྙད་སྤྱད་པ་དང་། བོད་ཡོངས་ལ་སོག་པའི་ཞིང་གཅིག་མ་ལོངས་ཀྱང་བླ་མའི་བཞུགས་གནས་ཡིན་པས། ཞིང་གཅིག་ཏུ་བརྩིས་པ་ཡིན་ཞེས་པ་ལྟར། དམིགས་བསལ་བྱས་ནས་ཆོལ་ཁ་ཞེས་པ་དེ་བཏགས་པ་མིན་ནམ་སྙམ།

གཉིས་ནས་སོག་པོའི་རྒྱལ་པོས་མིང་དེ་བཏགས་ཡོད་ན་བོད་སྐད་དང་སོག་སྐད་གང་གི་ཐོག་ནས་འདོགས་ཀྱི་རེད།  ལྷག་ཏུ་གཅིག་གིས་གཅིག་ལ་དབང་སྒྱུར་བྱེད་སྐབས་དགོས་པ་མང་པོར་བལྟས་ཏེ། དབང་སྒྱུར་བས་མིང་མང་པོ་ཞིག་འདོགས་སྲོལ་ཡོད་པ་དེང་སྐབས་རྒྱ་མིས་བོད་ནང་བཏགས་པ་ལྟར། སོག་པས་བོད་ལ་དབང་སྒྱུར་སོགས་བདེ་བའི་ཆེད་བཏགས་པ་མི་སྲིད་པ་མིན་ལ།  དེ་བཞིན་ཡིག་ཁུངས་དང་རྒྱུ་མཚན་དེ་ཙམ་གསལ་ཁ་མེད་པའི་དེང་སྐབས་བྲིས་པའི་ཡིག་ཆ་ཁག་ཅིག་ལས་ཆོལ་ཁ་ཞེས་པ་སོག་པོའི་ཚོ་ཁག་དང་ཤོག་ཁ་ཞེས་པ་ཡིན་ཞེས་བྲིས་པ་དེ་འདྲའང་འདུག

ཡང་གོང་སྨྲོས་བཞིན་ཕྱོགས་ཁ་དང་ཆོལ་ཁ་ཞེས་བྲི་སྲོལ་གཉིས་ཡོད་པ་ལས་སྔོན་ལ་ཕྱོགས་ཁ་ཅེས་པའི་ཐ་སྙད་དེ་བྱུང་ཡོད་པས། དེའི་ཐོག་ནས་བསམ་ན་བོད་སྐད་མིན་ནམ་སྙམ། ཕྱོགས་ཁ་ཞེས་པའི་ཐ་སྙད་དེའི་ངོ་གདོང་ནས་དབུས་གཙང་ཕྱོགས་ཁག་དང་། སྡེ་ཁག མདོ་སྟོད་ཀྱི་ཕྱོགས་ཁག་ཅེས་པར་གོ་དགོས་པས། དེ་དང་མཚུངས་པའི་ཐ་སྙད་གཅིག་སྤྱི་ལོའི་དུས་རབས་བཅུ་གཉིས་པའི་ནང་ཉང་ཉི་མའི་འོད་ཟེར་གྱིས་<ཆོས་འབྱུང་མེ་ཏོག་སྙིང་པོ་སྦྲང་རྩིའི་བཅུད་>ནང”བོད་ཀྱི་རྒྱལ་སྲིད་ཕྱོགས་སུ་ཆད་པ་ནི། བཙན་པོ་གླང་དར་མ་ལ་བཙུན་པོ་ཆེ་ཆུང་གཉིས་ཡོད་པ་ལ།”[34]ཞེས་པ་ལྟར། ཐ་སྙད་དེ་སྔ་ནས་བོད་པར་ཡོད་པ་ཞིག་སོག་པོའི་དབང་སྒྱུར་བྱེད་སྐབས་བོད་ཁམས་ལ་བེད་སྤྱོད་བྱས་ཏེ་རིམ་པས་ས་སྐྱ་བའི་དུས་མཇུག་ནས་ཕྱོགས་ཁ་ཆོལ་ཁ་ཞེས་པར་སྒྲ་གཟུགས་ཅུང་ཙམ་གྱུར་ནས་དར་ཁྱབ་བྱུང་བ་མིན་ནམ་སྙམ།

༠༤ ཆོལ་ཁ་གསུམ་ཞེས་པར་ངོས་འཛིན་བྱེད་སྟངས་མི་འདྲ་བ་བྱུང་ཡོད་མེད་བཤད་པ།

ཆོལ་ཁ་གསུམ་ཞེས་པ་ཡོངས་གྲགས་བོད་མདོ་དབུས་ཁམས་གསུམ་ལ་སྤྱོད་ཀྱིན་པ་དང་། ཡང་སྐབས་རེར་སྔ་མོ་དབུས་གཙང་ས་ཕྱོགས་ལའང་གོ་བ་དེ་འདྲ་བྱུང་བ་མིན་ནམ་སྙམ།  དེ་ཡང་<གདུང་རབས་ངོ་མཚར་བང་མཛོད་>ནང་”དེ་ཡང་སྟོད་མངའ་རིས་སྐོར་གསུམ་ནས་སོག་ལ་སྐྱ་པོ་ཡན་དམ་པ་ཆོས་ཀྱི་ཕྱོགས་ཁ། སོག་ལ་སྐྱ་པོ་མན་ནས་རྨ་ཆུ་ཁུག་པ་ཡན་མགོ་ནག་མིའི་ཕྱོགས་ཁ། རྨ་ཆུ་ཁུག་པ་མན་ནས་རྒྱའི་མཆོད་རྟེན་དཀར་པོ་ཡན་ཆད་གྱིད་གླིང་རྟའི་ཕྱོགས་ཁ་ཞེས་གྲགས་ཤིང་”[35]ཞེས་པ་ལྟར། ཕྱོགས་ཁ་གསུམ་བོད་ཡོངས་ལ་གོ་བ་དང་། མདོ་དབུས་ཁམས་གསུམ་གྱི་དབྱེ་མཚམས་དེ་ཡང་ཡིག་ཆ་འདི་ནས་ཕྱེ་བ་ལས། གོང་གི་ཡིག་ཆ་ཁག་ལས་མདོ་དབུས་ཁམས་གསུམ་ཞེས་གསལ་བ་ཙམ་ལས་དབྱེ་མཚམས་གསལ་པོ་མེད། <སི་ཏུའི་བཀའ་ཆེམས་>ནང་”བོད་ཆོལ་ཁ་གསུམ་པོ་འདི་ས་སྐྱ་པ་བདག་པར་འདུག དེའི་ནང་ནས་ཀྱང་། དབུས་གཙང་ཁམས་གསུམ་འདི། ས་སྐྱ་པའི་སྤྱོད་ཡུལ་དུ་འདུག་པ་ལ།”[36]ཞེས་ཡིག་ཆ་འདི་གཉིས་ནས་ཕྱོགས་ཁའམ་ཆོལ་ཁ་གསུམ་ཞེས་པ་མདོ་དབུས་ཁམས་ལ་གོ་བ་ཤེས་ཐུབ།

ཡང་<ཚལ་བའི་དེབ་དམར་>ནང་”དབུས་གཙང་གི་ཟམ་ཀླུ་གུན་མིན་དབང་ཧུའི་དམ་ཁ་བྱིན་ནས་དཔོན་ཆེན་ལ་བསྐོས”[37]ཞེས་ཟན་གླུ་གུན་མིན་དབང་ཧུའི་དམ་ཁ་དེ་སོག་པོའི་དུད་རྩིས་ལྟར། ཁྲི་སྐོར་བཅུ་ལ་གླུ་གཅིག་དང་། གླུ་གསུམ་ལ་ཁྲི་སྐོར་སུམ་ཅུ་དེར་དབང་སྒྱུར་བྱེད་མཁན་ལ་ཐམ་ཁ་དེ་སྦྱིན་གྱི་ཡོད་པ་དང་། དབུས་གཙང་ལ་དེ་འདྲ་ཕྱེ་མེད་ཀྱང་དཔོན་ཆེན་ཤཱ་ཀྱ་བཟང་པོར་དམིག་བསལ་ཐམ་ཁ་དེ་སྦྱིན་ཚུལ་དུང་དཀར་དེབ་དེའི་མཆན་ཤོག་གྲངས་༣༥༦ནང་གསལ་ཡོད། ཟན་གླུ་ཞེས་པ་རྒྱ་སྐད་ལ་ལམ་གསུམ་དང་བོད་སྐད་ལ་ཆོལ་ཁ་གསུམ་ཡིན་པ་གོང་སྨྲོས་རྒྱ་མོ་འབྲུག་པས་གསུངས་པ་ལྟར་དང་།

<སི་ཏུའི་བཀའ་ཆེམས་>ནང་”བོད་ཆོལ་ཁ་གསུམ་གྱི་ཕྱེ་གསལ་བྱེད་པ་ལ་བྱོན་དུས། འདམ་དུ་གཏུགས་བཤེར་བྱེད་རྩིས་བྱས་པ་ལ། དབུས་པའི་རྟ་རོ་དམར་པོ་ཁ་འབྱེད་པ་ལ་མི་འཐད། གཙང་འཁོར་བ་དང་འཐད་ཟེར་ནས། དབུས་པ་རྣམས་ཀྱིས་དབང་མ་བྱུང་། དེ་རྟིང་། ཚོང་འདུས་འགུར་མོར་གཏུགས་བཤེར་བྱེད་བྱས་པས། གཙང་དུ་དབུས་པའི་བླ་འཚོང་དོན་མེད། མངའ་རིས་འཁོར་བ་དང་འཐད་ཟེར། ཡང་དབུས་པ་རྣམས་ཀྱིས་དབང་མ་བྱུང་”[38]ཞེས་འདི་ནི་དབུས་གཙང་མངའ་རིས་བཅས་ལ་མི་བརྩིས་ཞིབ་བཤེར་སྐབས་ཡིན།  དེ་བཞིན་<དེབ་དམར་གསར་མ་>ནང་”དེ་ཡང་སེ་ཆེན་གན་གྱི་རྒྱལ་པོས་བོད་ཆོལ་ཁ་(དབུས་གཙང་ཁམས་གསུམ་ལ་ཟེར་)གསུམ་བླ་མ་འཕགས་པ་རིན་པོ་ཆེ་ལ་དབང་ཡོན་དུ་ཕུལ་”[39]ཞེས་མཆན་ནང་དབུས་གཙང་གསལ་འདུག གང་ལྟར། བོད་ས་ཡོངས་ལ་མདོ་དབུས་ཁམས་དང་། བོད་ཁམས་གསུམ། དེ་བཞིན་སྟོད་ཁམས་གསུམ། སྨད་ཁམས་གསུམ། བར་ཁམས་གསུམ་ཞེས་པ་ལྟར། བོད་ས་ཡོངས་བོད་ཆོལ་ཁ་གསུམ་དང་། དབུས་ཁམས་གསུམ་ལའང་སྐབས་རེར་ཆོལ་ཁ་གསུམ་ཞེས་དེ་བཞིན་བེད་སྤྱོད་བྱས་པ་དེ་འདྲ་བྱུང་བ་མིན་ནམ་སྙམ་མོ།

 

[1] བོད་ཀྱི་ལོ་རྒྱུས་གླེང་བའི་གཏམ། རྒྱལ་མོ་འབྲུག་པ། མི་རིགས་དཔེ་སྐྲུན་ཁང་། ༢༠༠༤  ཤོག་གྲངས། ༦

[2] ཁོང་རང་གི་སློབ་ཁྲིད་ཀྱི་ཟིན་ཐོ། ཤོག་ངོས། ༨

[3] བོད་ཀྱི་རྡོ་རིང་ཡི་གེ་དང་གྲིལ་བུའི་ཁ་བྱང་། བསོད་ནམས་སྐྱིད་ཀྱི་མཆན་འགྲེལ་བཀོད་པ། མི་རིགས་དཔེ་སྐྲུན་ཁང་། ༡༩༨༤ ཤ ༡༡༤

[4] བྱེ་བྲག་རྟོགས་བྱེད་ཆེན་མོ་ཞེས་བྱ་བ་བཞུགས་སོ། བོད་གཞུང་ཤེས་རིག་དཔར་ཁང་། ༢༠༠༦ ཤ ༦༥

[5] ཀ་ཆེམས་ཀ་ཁོལ་མ། ཀན་སུའུ་མི་རིགས་དཔེ་སྐྲུན་ཁང་། ༡༩༨༩ ཤ ༨༥

[6] རྦ་བཞེད་ཕྱོགས་བསྒྲིགས། བདེ་སྐྱིད་ཀྱིས་བསྒྲིགས། མི་རིགས་དཔེ་སྐྲུན་ཁང་། ༢༠༠༩ ཤ ༩༧

[7] ཏུན་ཧོང་བོད་ཀྱི་ཡིག་རྙིང་ལས་བྱུང་བ། བོད་བཙན་པོའི་རྒྱལ་རབས། སྲོང་བཙན་དཔེ་མཛོད་ཁང་། ༢༠༡༠ ཤོག་གྲངས།༦༤

[8] བོད་ཀྱི་རྡོ་རིང་ཡི་གེ་དང་གྲིལ་བུའི་ཁ་བྱང་། བསོད་ནམས་སྐྱིད་ཀྱི་མཆན་འགྲེལ་བཀོད་པ། མི་རིགས་དཔེ་སྐྲུན་ཁང་། ༡༩༨༤ ཤོག་གྲངས། ༧༧

[9] བཀའ་བརྩིགས་དང་རྡོ་རིང་ཡི་གེ་བཞུགས་སོ། ཤོག་གྲངས། ༥

[10] མཁས་པ་ལྡེའུ། ལྡེའུ་ཆོས་འབྱུང་རྒྱས་པ། བོད་ཀྱི་དཔེ་མཛོད་ཁང་། ༢༠༡༡ཤོག་གྲངས། ༢༢༤

[11]    1. (History-Wikipedia)

  1. Research Methodology in History _Dr. H.S. Gorge
  2. World History From Early Times to A D 2011 _B.V.Rao

 

[12] བྱེ་བྲག་རྟོགས་བྱེད་ཆེན་མོ་ཞེས་བྱ་བ་བཞུགས་སོ། བོད་གཞུང་ཤེས་རིག་དཔར་ཁང་། ༢༠༠༦ ཤོག་གྲངས། ༥༨

[13]  ཐུབ་བསྟན་མཆོག་གྲུབ། འཕགས་པའི་ཡུལ་གྱི་བྱུང་བ་བརྗོད་པ་ལེགས་བཤད་ཟླ་འོད་གསར་པ་ཞེས་བྱ་བ་བཞུགས་སོ། སྟོད་ཆ།  ལྡི་ལི་བོད་ཀྱི་ཁང་པ། ༢༠༠༢ ཤ ༨

[14] བོད་ཀྱི་ལོ་རྒྱུས་བགྲོ་གླེང་། བོད་ཀྱི་དཔེ་མཛོད་ཁང་། ༢༠༠༨ ཤོག་གྲངས། ༡༣

[15] བོད་ཀྱི་ལོ་རྒྱུས་བགྲོ་གླེང་། བོད་ཀྱི་དཔེ་མཛོད་ཁང་། ༢༠༠༨ ཤོག་གྲངས། ༡༣

[16] ཐུབ་བསྟན་མཆོག་གྲུབ། འཕགས་པའི་ཡུལ་གྱི་བྱུང་བ་བརྗོད་པ་ལེགས་བཤད་ཟླ་འོད་གསར་པ་ཞེས་བྱ་བ་བཞུགས་སོ། སྟོད་ཆ།  ལྡི་ལི་བོད་ཀྱི་ཁང་པ། ༢༠༠༢ ཤ ༤

[17] ཏུན་ཧོང་བོད་ཀྱི་ཡིག་རྙིང་ལས་བྱུང་བ། བོད་བཙན་པོའི་རྒྱལ་རབས། སྲོང་བཙན་དཔེ་མཛོད་ཁང་། ༢༠༡༠ ཤ ༥༥༦

[18] ཞྭ་སྒབ་པ་དབང་ཕྱུག་བདེ་ལྡན། བོད་ཀྱི་སྲིད་དོན་རྒྱལ་རབས། སྟོད་ཆ། བོད་གཞུང་ཤེས་རིགས་དཔར་ཀང་། ༡༩༧༦ ཤ ༢༨༣

[19]  བོད་རྒྱ་ཚིག་མཛོད་ཆེན་མོ། མི་རིགས་དཔེ་སྐྲུན་ཁང་། ༡༩༩༣ ཤ ༨༢༥

[20] རྒྱལ་མོ་འབྲུག་པ། བོད་ཀྱི་ལོ་རྒྱུས་གླེང་བའི་གཏམ།  མི་རིགས་དཔེ་སྐྲུན་ཁང་། ༢༠༠༤ ཤ ༢༤༠

[21] Warren W. Smith, Jr.Tibetan nation A history of Tibetan Nationalism and sino-Tibetan Relations   Harper Collins Publishers India page89

[22] Sam Van schaik Tibet A History Yale University London Page 91

[23] Travellers to Tibet. A selection of Eyewitness Accounts by Tibetan and Others(from 1959-2004)DIIR2oo4 page 67

[24] འབྲི་གུང་སྐྱབས་མགོན་ཆེ་ཚང་། བོད་བཙན་པོའི་རྒྱལ་རབས། ཏུན་ཧོང་ཡིག་རྙིང། སྲོང་བཙན་དཔེ་མཛོད་ཁང་། ༢༠༡༢ ཤ ༡༦༦

[25] འབྲི་གུང་སྐྱབས་མགོན་ཆེ་ཚང་། བོད་བཙན་པོའི་རྒྱལ་རབས། ཏུན་ཧོང་ཡིག་རྙིང། སྲོང་བཙན་དཔེ་མཛོད་ཁང་། ༢༠༡༢ ཤ ༣༧༤

[26] འབྲི་གུང་སྐྱབས་མགོན་ཆེ་ཚང་། བོད་བཙན་པོའི་རྒྱལ་རབས། ཏུན་ཧོང་ཡིག་རྙིང། སྲོང་བཙན་དཔེ་མཛོད་ཁང་། ༢༠༡༢ ཤ ༤༨༣

[27] མཁས་པ་ལྡེའུ། མཁས་པ་ལྡེའུས་མཛད་པའི་རྒྱ་བོད་ཀྱི་ཆོས་འབྱུང་རྒྱས་པ།  བོད་ཀྱི་དཔེ་མཛོད་ཁང་། ༢༠༡༡ ཤ ༢༦༤

[28] ཆོས་འབྱུང་མཁས་པའི་དགའ་སྟོན། དཔའ་བོའི་གཙུག་ལག་ཕྲེང་བ། ཝཱ་ཎ་བཛྲ་བིདྱཱ་དཔེ་མཛོད་ཁང་། ༢༠༠༢ ཤ ༡༤༩

[29] ངག་དབང་ཀུན་དགའ་བསོད་ནམས། ས་སྐྱའི་གདུང་རབས་ངོ་མཚར་བང་མཛོད། མི་རིགས་དཔེ་སྐྲུན་ཁང་། ༡༩༨༦ ཤ ༡༥༤

[30] གངས་ཅན་རིག་མཛོད། རླངས་ཀྱི་པོ་ཏི་བསེ་རུ་རྒྱས་པ།  བོད་རང་སྐྱོང་ལྗོངས་སྤྱི་ཚོགས་ཚན་རིག་ཁང་བོད་དཔེ་རྙིང་རྩོམ་སྒྲིག་ཁང་། ༡༩༨༦ ཤ ༢༥༥

[31] ཞྭ་སྒབ་པ་དབང་ཕྱུག་བདེ་ལྡན། བོད་ཀྱི་སྲིད་དོན་རྒྱལ་རབས། སྟོད་ཆ། བོད་གཞུང་ཤེས་རིགས་དཔར་ཀང་། ༡༩༧༦ ཤ ༢༨༣

[32] རྒྱལ་མོ་འབྲུག་པ། བོད་ཀྱི་ལོ་རྒྱུས་གླེང་བའི་གཏམ།  མི་རིགས་དཔེ་སྐྲུན་ཁང་། ༢༠༠༤ ཤ ༢༤༠

[33] དཔལ་འབྱོར་བཟང་པོ།  རྒྱ་བོད་ཡིག་ཚང་ཆེན་མོ།  སི་ཁྲོན་མི་རིགས་དཔེ་སྐྲུན་ཁང་། ༡༩༨༥ ཤ ༢༧༢

[34] ཉང་རལ་ཉི་མ་འོད་ཟེར། ཆོས་འབྱུང་མེ་ཏོག་སྙིང་པོ་སྦྲང་རྩའི་བཅུད བོད་ཀྱི་དཔེ་མཛོད། ༢༠༡༠ ཤ ༤༣༧

[35] ངག་དབང་ཀུན་དགའ་བསོད་ནམས། ས་སྐྱའི་གདུང་རབས་ངོ་མཚར་བང་མཛོད། མི་རིགས་དཔེ་སྐྲུན་ཁང་། ༡༩༨༦ ཤོག་གྲངས། ༡༥༤

[36]  གངས་ཅན་རིག་མཛོད། རླངས་ཀྱི་པོ་ཏི་བསེ་རུ་རྒྱས་པ། བོད་རང་སྐྱོང་ལྗོངས་སྤྱི་ཚོགས་ཚན་རིག་ཁང་བོད་དཔེ་རྙིང་རྩོམ་སྒྲིག་ཁང་། ༡༩༨༦ ཤོག་གྲངས། ༢༥༥

[37] ཚལ་པ་ཀུན་དགའ་རྡོ་རྗེ། དུང་དཀར་བློ་བཟང་འཕྲིན་ལས་ཀྱིས་མཆན་འགྲེལ་བཀོད་པ།  དེབ་ཐེར་དམར་པོ། མི་རིགས་དཔེ་སྐྲུན་ཁང་། ༡༩༨༡ཤོག་གྲངས། ༥༣

[38] གངས་ཅན་རིག་མཛོད། རླངས་ཀྱི་པོ་ཏི་བསེ་རུ་རྒྱས་པ།  བོད་རང་སྐྱོང་ལྗོངས་སྤྱི་ཚོགས་ཚན་རིག་ཁང་བོད་དཔེ་རྙིང་རྩོམ་སྒྲིག་ཁང་། ༡༩༨༦ ཤོག་གྲངས། ༡༦༦

[39] པཎ་ཆེན་བསོད་ནམས་གྲགས་པ། དེབ་ཐེར་དམར་པོ་གསར་མ། བོད་ལྗོངས་མི་དམངས་དཔེ་སྐྲུན་ཁང་། ༡༩༨༢ ཤོག་གྲངས། ༥༦

བསམ་ཚུལ་ཕྲིས།

སྐུ་ཉིད་ཀྱི་གློག་འཕྲིན་ཁ་བྱང་གཞན་གྱིས་མཐོང་མི་ཐུབ། སྐར་རྟགས་ཅན་རྣམས་ངེས་པར་དུ་སྐོང་དགོས། *